آزاده و ملعون درنگي بر جهانِ داستاني صادق چوبک

آزاده و ملعون

درنگي بر جهانِ داستاني صادق چوبک

 

 نوشته ي سعيد بردستاني

 

 

چوبک را مي‌توان ملعون ترين و مقهورترين نويسنده ايراني ادوار دانست. از سال 1345 تا دم مرگ هيچ کتابي از چوبک مطبوع طبع واقع نشده است. به جز برگردان «مهپاره» که در حکم فرزندخوانده هندو تبار اوست. در عوض فرنگي ها جور ما را کشيده‌اند و هر چند سال يک بار اثري از او را راهي کتابخانه ها کرده‌اند. طبع بنده ستيزي و برده ستيزي از مختصات اصيل کار و زندگي چوبک است و به زعم نگارنده دو دانه گندم اين «آدم» در هر زماني همين است. اين طبع گويا از زمان کودکي همراه او بوده است. پروفسور دودا مستشرق شناس اتريشي مي‌نويسد: «زماني که وي کودکي بيش نبود هر آن چه به مذهب مستقر برمي‌گشت براي او کراهت داشت.» اما عناد اصلي چوبک به ضرس قاطع نه با اصل شرع بلکه با متشرعين هر دوره است. چکامک هاي چوبک تحت عنوان «آه، انسان» طعنه هاي فاحشي به اين مسايل است. چوبک در مطلبي تحت عنوان «زندگي من»، در صحنه زيارت احمد شاه از مدرسه اميريه در سفر دوم خود به بوشهر، به امتناع از خوردن شربت اشاره مي‌کند و در ادامه مي‌نويسد: «شايد هم عزت نفس بود نمي دانم.» توقيف ده ساله «خيمه شب بازي» و پس از آن حذف «اسائه ادب» از اين مجموعه به سال 1334 خود دليل ديگري بر اين ستيزه چوبک است. «اسائه ادب» طنزي سياسي درباره کلاغ هايي است که به جرم بي ادبي به مجسمه يادبود شاهنشاه ناچار به فرار از وطن و پوشيدن جامه سياه مي‌شوند. بنا بر گفته معاشر او صدرالدين الهي، «چوبک شيفته آزادي و عدالت است. با همه ديکتاتورها در جنگ است. تعبد را از هر نوع نشانه ذلت انسان مي‌داند.» دکتر خانلري، نخستين منتقد او، چوبک را «مستقل ترين» نويسنده‌اي مي‌داند که ما به خود ديده‌ايم: «در بحران هاي سياسي بعد از شهريور 1320 همه ما به نحوي با جريان آن روز همراه شديم و بر اثر اين همراهي آثاري به وجود آورديم که امروز هم از نظر ارزش ادبي ضعيف است و هم از نظر سياسي مرده و بي فايده به نظر مي‌رسد. حتا "هدايت" هم از اين تحول در امان نماند. اما چوبک تنها کسي بود که پا در اين دايره نگذاشت. اين پاکيزگي سياسي او را از جهت فکري کاملا مستقل نگه داشته.»

در چراغ آخر چوبک گريبان سيد معرکه گيري را مي‌گيرد که پرده معرکه گيري اش را بر عرشه کشتي زوار علم کرده است. کلام معرکه گير معجون مضحکي از اساطير و اخبار و اشعار و اوهام و خرافات است. چنين اشخاصي در داستان هاي چوبک به آن حد فراوانند که به تاييد کسي نياز نيست. اشخاص مقدس متلون در هيات حاجي حجره دار، قاتل منهي عن المنکر، مرده شور، زائر، و پيشکار خانه زاد. شاهد مثال هم باشد خيل حاجي معتمدها، سيف القلم‌ها و خان ناظرها و حتا عذراهاي دخيل بسته. «در شاه‌چراغ قلم دست يا دست قلم يک دهاتي به دماغ کاکل زري مي‌خورد و طفلک خون دماغ مي‌شود. به جرم حرام زادگي، مردم او را از حرم، و حاج اسماعيل گوهر را از خانه بيرون مي‌کنند.» سيف القلم مصلح مسلخ بر اجتماعي، احتمالا نامتعارف ترين شخصيت رمان سنگ صبور، در سال 1313 چند صباحي با نويسنده در شيراز حشر و نشر داشته: «در اين زمان من که سخت مشتاق فلسفه و حکمت اسلامي بودم در مسجد نو شيراز در محضر ميرزا محمد علي حکيم حاضر مي‌شدم. در محضر او بود که من با يک سيد شيرازي الاصل هندي شده آشنا شدم. مردي بود با لباس سفيد کتان پاکيزه که مي‌گفت از هندوستان آمده و طالب کسب کمالات معنوي است. چون انگليسي او خيلي خوب بود با من که شاگرد مدرسه آمريکايي بودم خيلي زود اخت شد و ساعت ها با هم حرف مي‌زديم. روزي که او را به جرم قتل گرفتند براي من روز عجيبي بود. زيرا با محاسبه روزهايي که او مرتکب قتل زنان شده بود، مي‌ديدم که اين روزها درست مصادف با ايامي بوده که يا قتل را انجام داده و به مدرسه آمده بود و يا بلافاصله بعد از درس به سراغ قرباني خود رفته است.»

القصه گمان مي‌کنم نسبت بستن پندار اسلامي يا الحادي، آريايي يا سامي، زاهدانه يا عارفانه، طبيعت گرايانه يا واقعيت گرايانه به چوبک پندار باطلي باشد. او همواره و به هر قيمتي روايتگر کژي‌هاي روزگار خود بوده. چوبک مبراتر از آن است که در چارچوب هايي چنين قرار گيرد. عبدالحسين نوشين وقتي جواب منفي چوبک را مبني بر پيوستن به جنبش توده در قبال اعطاي مدال ماکسيم گورکي مي‌شنود، به او انگ پارناسيسم مي‌زند و چوبک پاسخ مي‌دهد: «مگر تولستوي جنگ و صلح را براي کمونيسم نوشته است؟» همو همواره تاسف پايمال شدن نبوغ احسان طبري و «زبان صاف و قشنگ» وي توسط «اوامر حزبي» را مي‌خورد. چوبک را به حق «مستقل ترين» نويسنده ايراني مي‌دانيم. و اين افتخاري است که نه تنها نصيب شمار اندکي از نويسندگان بلکه حتا نصيب شمار اندکي از انسان‌ها مي‌گردد. اين همان خصلتي است که نزد ايرانيان تحت نام «آزادگي» خوشايندتر و خويشاوندتر است.    

 

*سعيد بردستاني؛ خالق مجموعه داستان «هيچ» و «نهنگ تاريک»

برچسب ها :

هم‌رسانی

نظر شما درباره این مطلب

نظرات کاربران