آينه ها

آينه ها:

آثارِ خيره کننده هنرمند ايراني، منير فرمانفرمائيان، در دبي درخشيد

 

نوشته ي: آنا سيمان[1]

ترجمه ي: اميرنادر الهي

 

از ميان صداهاي منقطع پشتِ خطِ ضعيفِ تهران، در حالي که منير شاهرودي فرمانفرمائيان از آينه صحبت مي کند،  صداي خنده اش به وضوح  شنيده مي شود. او با لحني آهنگين مي گويد: «اي آينه  روي ديوار، چه کسي از همه زيبا تر است». بهتر است که خودش در اين باره [آينه کاري] توضيح دهد:

 موزاييک آينه نما، اساس کار اوست و به خاطر آثار بزرگش در زمينه هنر چيدمان، همانند يکي  از کارهايش به نام « پرواز دلفين »، که بخشي از مجموعه موزه هنرهاي معاصر متروپليتن (Metropolitan)  است، ونيز کار ديگرش « آذرخشي براي ندا »، يعني شش تابلوي کنار هم که در گالري هنر کوئينزلند (Queensland) در بريزبن[2]، استراليا، آويزان است؛ توانسته به شهرت بين المللي دست يابد.

داستان از آن جا آغاز مي شود که، در يکي از روز هاي سال 1966 او به داخل حرم شاه چراغ در شيراز قدم مي گذارد، و در همان جا هسته استعداد هنري اش شکل مي گيرد. او آينه هايي (گاهي 20 تا 30 آينه) را مي بيند که شاهان ايران براي همسران شان در آنجا کار گذاشته بودند تا کمتر احساس تنهايي کنند و آن جا را همانند يک تئاتر زنده توصيف مي کند. از آن زمان به بعد او براي دهه ها مجذوب آينه ها مي شود.

 

مي گويد: «قدمت آينه بسيار قديمي است؛ يعني از 3500 سال پيش در ايران به کار مي رفت. ولي آن ها، اغلب آينه هايي شکسته بودند، و آينه کارها اين قطعات شکسته را به صورت اشکال هندسي کنار هم مي گذارند. و با اين کار جلوه زيبايي را مي سازند.»

اين هنر آينه کاري نام دارد که در قرن هفدهم به خاطر اهميت فزاينده آن در اروپا، در ايران نيز رايج شد، [آينه کارها] قطعات کوچک و نقره آينه را در گچ  فرو مي کنند تا بدين صورت اشکال مختلفي را پديد آورند. فرمانفرمائيان به اين حرفه روي مي آورد و مفاهيم بيکراني را از طريق سبک هنري «اکسپرسيونيسم آبستره» کشف مي کند.

او مي گويد: «آينه جلوه اي از آسمان، آب و تمامي رنگ ها است. نماد روشنايي و زندگي است و زماني که شما جلوي آينه ام قرار مي گيريد و اين جلوه ها را مي بينيد، خودِ شما به جزئي لا ينفک از اثرم تبديل مي شويد.»

بدين طريق، آثار او براي مدت هاي مديد حتا بعد از مرگش، بر جاي خواهند ماند. مهم نيست که اين آثار کجا هستند و چه کسي به آن ها نگاه مي کند، موزاييک ها روز به روز معنا و مفهوم تازه اي را تداعي مي کنند. اما فرمانفرمائيان در اين زمينه نظر ديگري دارد:« آثارم با مفاهيم هندسي سر و کار دارد ،  تا  شکل هاي گوناگون بگيرد ، يک آينه شش ضلعي، در عين حال، مي تواند تنها  شکلي ساده و مسطح باشد که هيچ معنا و مفهومي را تداعي نکند، و تنها يک شکل هندسي زيبا باشد.» 

با وجود اين، وقتي در آثار او تامل مي کنيم،  نبايد از ياد برد که او اکنون 89 سال و يا 90 سال دارد-  او نمي داند دقيقا چند سالش است چون دو گواهي تولد دارد و نمي داند که کدام تاريخ درست است- ولي در عوض از يک عمر تجربه برخوردار است. تجاربي که مي توان آن ها را در چند سري از نقوش برجسته  در سال هاي 1970 يا اشکال گوناگونِ شش ضلعي اش ديد ، چيدمان هنري که  به مناسبت افتتاح گالري هنر اسلامي جميل در 2006 در موزه ويکتوريا آلبرت، ترتيب يافت. در تماشاي اين مجموعه ها بايد به خاطر داشت که سراسر زندگي اين هنرمند در قرني پرآشوب گذشته است.

اين نگرش را  هانس اولريش اوبريست[3]، دستيار مدير گالري سرپنتينِ(Serpentine) در مقدمه تحسين بر انگيزيش بر کتاب فرمانفرمائيان با عنوان  هندسه کيهاني، بيان مي کند که در سال 2011 توسط موسسه دامياني[4] و خط سوم  و به کوشش وي، منتشر شد. وي مي نويسد:«منير، نه تنها چهره اي پيشرو در عرصه هنر ايراني است بلکه از پيشگامان  الگوهاي هنري نيز هست که در عرصه  جهاني حضور دارد ، بدون آن که ويژگيهاي هاي منطقه اي و محلي را فراموش کند.»

 

وي در ادامه به دوستي اش با فرمانفرمائيان مي پردازد و در مصاحبه اي رو در رو زندگي غير عادي او را شرح مي دهد. منير شاهرودي فرمانفرماييان در شهر باستاني قزوين زاده شد و در هفت سالگي به تهران رفت و در دهه  1940  براي تحصيل در رشته هنر و طراحي مد عازم نيويورک شد و پس از آشنايي با دوستاني چون جکسون پولاک[5]، فرانک استلا[6] و اندي وارهول[7]، که هميشه قطعه اي کوچک از يکي از آثار منير در روي ميزش ديده مي شود، راه خود را پيدا کرد. فرمانفرمائيان در 1957 به تهران برگشت و با دکتر ابول بشر فرمانفرمائيان، از بازماندگان سلسله سلطنتي قاجار، ازدواج کرد. منير فرمانفرمائيان بعد از انقلاب اسلامي، به خاطر همسرش دوباره به خارج رفت و به مدت طولاني در نيويورک زندگي کرد. تا اين که در  2004 پس از مرگ همسرش به ايران بازگشت و دوباره سرگرم آينه کاري شد و هنر او با تحسين جهانيان رو به رو شد.

 

فرمانفرمائيان مي گويد: « تا آن زمان مردم از هنر من چيزي نمي دانستند، تصور مي کردند که زني اجتماعي هستم که مجالس چاي نوشي را برگزار مي کنم.»

 

با وجود سابقه درخشان او در برگزاري نمايشگاه هاي مختلف، از جمله نمايشگاه نقاشي  پشت شيشه ، در غرفه ايران دربيست و ششمين دو سالانه ونيز در 1958، تنها نمايشگاه انفرادي او در گالري دنيس رنه[8] پاريس و نيويورک برگزار شد تا اين که در 2007  براي نخستين بار گالري خط سوم او را به دبي دعوت کرد. از آن زمان او نمايشگاه هاي انفرادي زيادي را برپا کرد که آخرين آن ها، شامل آثارش  از 2004 تا کنون مي شوند که در 18 مارس براي نمايشگاه هنر دبي، برگزار شد. ساني رهبر[9]، مديراين گالري، مي گويد:«تجربه درخشاني است که بخشي از موفقيت هاي گالري منير در دوران همکاري اش با ما شکل گرفت. اين نمايشگاه بيش از هميشه اهميت دارد زيرا که او به جايگاهي مهم در حرفه هنري اش دست يافته است.»

 

اين گالري قرار است ميزبان بخش عمده اي از آثار هنري وي  از دهه هاي گذشته و البته کارهاي جديد او باشد، فرمانفرمائيان از طرفي در دوسالانه شارجه نيز حضور خواهد داشت و همزمان در دبي به برگزاري نمايشگاه اش مي پردازد.

 

اين هنرمند از برپايي نمايشگاهش در امارات متحده عربي خوشحال است و مي گويد: «البته که خوشحالم، آثارم براي آن است که ديده شوند و سعي مي کنم که خودم را با ايده هاي جديد، احساسات و افکارم شرح دهم. مي خواهم راههاي مختلفي را که مي توان از اشکال هندسي نو آوري کرد،  بيابم.»

 

گذشته از ناشنوايي نسبي وي و اينکه تنها مي تواند چهار ساعت در روز کار کند، هيچ نشاني از خستگي در فرمانفرمائيان ديده نمي شود. او مي گويد:«از کارم، و از اين که در تهران، در کنار آينه کارانم هستم، خوشحالم. آن ها بسيار حرفه اي هستند و هنرشان نيز اين چنين است، تا زماني که  کارمان ادامه دارد، اين هنر [آينه کاري] هيچ گاه رو به زوال نخواهد رفت. بخش هاي زيبايي در تاريخ است که هيچ گاه نمي توانيم فراموش کنيم. کار من هم در همين مورد است.»      

  

   

 

.[1] اين مقاله ترجمه اي است از:

Seaman, Anna. “Mirror, mirror: The Iranian artist Monir Farmanfarmaian's dazzling work shines in Dubai”, http://www.thenational.ae. February 26, 2013.

 

[2]. Brisbane

Hans Ulrich Obrist.[3]

[4]. Damiani  

[5]. Jackson Pollock

[6]. Frank Stella

Andy Warhol.[7]

Denise René.[8]

[9]

. Sunny Rahbar

 

برچسب ها :

هم‌رسانی

نظر شما درباره این مطلب

نظرات کاربران