گفتگو با اومبرتو اکو

گفتگو با اومبرتو اکو

بزرگان همیشه همه فن حریف بوده اند

ترجمه ی: مهدی فتوحی

مؤلف رمان نام گل سرخ از خود و زندگی خود می گوید. او در این جا سکوت اختیار کرده، اما سخنش از پاریس به گوش مشتاقان می رسد. چرا او خود را با ارسطو قیاس می کند؟ چرا یک فرانسوی را برای کارگردانی فیلمی که از رمانش تهیه شده انتخاب کرده؟ چرا کامپیوتر او را در قضای حاجتش یاری می رساند؟ و چندین راز دیگر از زندگی اش را او در خارج از ایتالیا برملا می کند.

به خاطر اقدامات چند سال پیش روزنامه نگاران و به ویژه پس از موفقیت رمان نام گل سرخ، اکو بر استراتژی سکوت خود پای می فشرد که این امر باعث قلّت حضور او در مطبوعات گردیده و این مطمئناً بدین خاطر است که او امکان فعالیت بیشتری داشته باشد و نگذارد تخیلاتش دچار تورم شود. به هر حال چندی است فیلمی از رمان نام گل سرخ او ساخته شده و انتشارات بومپیانی (Bompiani ) نیز مقالات متعددی را در یکی از مجلات، در تفسیر این رمان به چاپ رسانیده است، علاوه بر این ها چند ماه پیشتر از آن، اکو نزد ناشر همیشگی آثارش، بومپیانی، کتاب جدیدی منتشر کرده تحت عنوان « درباره ی آینه ها:( Sugli specchi) » و این که در هاله ای از راز مشغول نگارش کتاب تازه ای است اما از این که آیا این کتاب مقاله است یا رمان تنها خدا آگاه است. البته استراتژی سکوت اکو در همه جا کاربرد ندارد. به ویژه در خارج از ایتالیا که او به سادگی سر تسلیم در برابر مصاحبه فرود می آورد. نظیر مصاحبه زیر که توسط مجله وزین فرانسوی نوول « Nouvelles » انجام شده و مجله ائوروپه او استثنائاً، آن را برای اهل ایتالیا ترجمه و منتشر می کند.

آن موتاتوری فیلیپ

خسته؟ شما خسته شده اید یا رمان نویسی که در وجود شماست؟

کمی کسلم که می باید روزهایم را صرف توجیه رمانی بکنم که پنج سال پیش نوشته ام. آن هم در این موقعیت روان شناختی دشوار و تداوم این کار منجر به این خواهد شد که مرا اهلی و قابل قبول نشان بدهد.

پس شخصیت استاد دانشگاه در وجود شما چه می کند؟

من نقطه ی تفاخر دیگری هم در وجودم سراغ دارم و آن این است که هیچ گاه فرصت تدریس و آموزش را از دست نمی دهم. چهار روز هفته را در دانشگاه بولونیا می گذرانم و اگر قرار بر این باشد که به پاریس یا نیویورک مسافرت بکنم از آن سه روز باقی مانده استفاده می کنم.

شما استاد نشانه شناسی هستید و همین طور استاد تاریخ قرون وسطی، این دو چه ارتباطی با هم دارند؟

همه چیز با تزی که بر روی زیبایی شناسی دوران قرون وسطی می نوشتم آغاز شد. درست در حین گذراندن آن بود که من جیمز جویس را کشف کردم چرا که جویس در کتاب تصویر هنرمند در جوانی عقایدش را در مورد هنر بیان کرده که متکی ست بر بررسی زیبایی شناسانه آثار سن توماس آکویناس؛ و این نخستین نقطه مشترک میان قرون وسطی و دنیای کنونی را در زندگی من پدید آورد. سپس در امتداد این مسیر، جنبش های آوانگارد نظر مرا به خود جلب کردند به ویژه در موسیقی که توسط پیر بولز و لوچانو بریو ( Pierre Boulez و Luciano Berio ) هدایت می شدند.

این نکته را در پرانتز بگویم که اگر من در آن واحد دو جریان متفاوتی را که از برخورم با ایتالو کالوینو و رولان بارت سرچشمه می گیرد در خودم سراغ می گیرم چندان اتفاقی نیست چرا که این دو جریان به موازات هم مرا درگیر گفتمان عمیقی کردند و در تقابل خود، در واقع دو صورت از یک پدیده خاص را در من بنیان نهادند. به خاطر همین، من خودم را در مسیر تحقیق در زمینه تئوری ای قرار دادم که ظرفیت تأیید اعتقاداتم را در خصوص تمدن امروزی دارا باشد و در نشانه شناسی بود که راه حل مشکل خود را بازیافتم، اما با همه ی این اوصاف من سال های سال است که روی تئوری نشانه های قرون وسطی کار می کنم.

صادقانه جواب بدهید! آیا « نام گل سرخ » نخستین رمان شما بوده است؟

بله البته علاوه بر چند شعر دوران نوجوانی که از مجموعه دفاتر روزانه ام گزینش کرده و انتشار داده ام که نقیضه هایی ادبی در مورد برخی آثار مانتزونی و آلن رب گریه و ناباکوف هستند و اگر تحریک و تشویق لوچانو نبود هرگز به ذهن من خطور هم نمی کرد که بتوانم یک رمان بنویسم . من هرگز خودم را مثل بعضی اساتید دانشگاه ورشکسته تصور نمی کنم که بخواهم خود را به نوشتن در حوزه نقد متون محدود کنم. من نام گل سرخ را برای این که خود را از تناقض رهانیده باشم، ننوشتم. این کار برای من در حکم یک اتفاق بود چرا که من می خواستم در اثرم یک کشیش را به قتل برسانم به همین آسانی که شما تصمیم می گیرید بلیت هواپیما بگیرید و بروید ژاپن.

رویداد کتاب شما را به هراس افکنده بود؟

نه. ولی وقتی آن را می نوشتم به این فکر می کردم که مخاطبان آثارم بسیار اندکند و همین طور به ناشرم هم می اندیشیدم...

به راستی نظر شما درباره ی قرون وسطی چیست؟

قرون وسطی خان و مان تاریخ سازان نوین است. آخر چطور می شود دوره ای را که گستره ای در حدود هزار سال را در بر می گیرد تعریف کرد؟! سده هایی بسیار متفاوت و جریاناتی متفاوت تر و کشورهایی گونه گون تر... محققان قرون وسطی خوب می دانند که در پشت این همسانی ظاهری، تکثر آرای فوق العاده ای پنهان است. درست مثل امروز که روند رشد تمدن صنعتی در کشورهایی نظیر مکزیک، چین و ایالات متحده متغیر است. رمان من به طور مثال در فضای قرن 14 اتفاق می افتد، در جامعه ای که هنوز در آن گذشته را در زیر خاک مدفون نکرده اند. اگر من می خواستم زندگی یک صنعتگر فلورانسی را روایت کنم، اثر متفاوتی از کار در می آمد.

آیا تا کنون کسی متذکر این نکته شده که اومبرتو اکو می خواهد خود را با پیکو دلّا میراندولا pico della mirandola مقایسه کند؟

آخر چطور چنین چیزی ممکن است؟ او زبان عبری می دانست و من نمی دانم. او حافظه ای خارق العاده داشت در حالی که من از این که حافظه نسبتاً خوبی دارم بسیار خرسندم. او قادر بود در حالی که با بی دقتی به دکلمه ی یک شعر گوش می داد، آن را از سر تا ته نقل کند و من نمی توانم. او نوافلاطونی بود و من ارسطویی هستم. او اهل ایتالیای مرکزی بود و من اهل شمال ایتالیا هستم. البته او به نظر من شخصیتی بسیار جالب و استثنایی است.

نویسندگان مورد علاقه شما چه کسانی هستند؟

در 20 سالگی استاندال و در 18 سالگی جویس، اما امروز دیگر هیچ کس مرا ارضا نمی کند. امروزه نویسندگانی که آثارشان را می خوانیم لزوماً همان هایی نیستند که دوستشان داریم و اگر آنها را باز می خوانیم یا به خاطر متون علمی محض کتاب هاست یا به این خاطر است که این آثار متحمل نوعی جذابیت کاذب و فاسد شده اند. مثلاً من که مانتزونی را می ستایم یک ایتالیایی غیر معمول به حساب می آیم. منظور من این است که من هنوز ترجیح می دهم، کارهای یک نویسنده قرن 18 یا 19 را بخوانم تا آثار یک نویسنده هم عصر خودم را.

و در مورد شعر؟

در این زمینه نیز من دوره های گوناگونی را از سر گذرانده ام. از جوانی همه ی آثار سمبولیست ها را دیوانه وار می بلعیدم و همین طور آثار شاعران معاصر فرانسه و انگلیس ( نظیر الیوت) و آلمان را. از میان شاعران ایتالیایی من دلبسته ی دو تن از بزرگ ترین شاعران سرآغاز قرن یعنی اونگارتّی و مونتاله بودم و وقتی که عضو گروه 63 شدم آن وقت بود که شاعران هم نسل خودم را یکی یکی شناختم. این دوره، دوره ی کسب تجربه بود و من آثار پورتا، پالیا، رانی، سانگوئینتّی و بالسترینی را خواندم. ولی باید صادقانه اعتراف کنم که شعر شاعران دو دهه اخیر را خیلی کم مطالعه کرده ام. اصولاً روش کاری من این گونه است که ابتدا خودم را دچار سوءهاضمه می کنم، بعد رژیم غذایی می گیرم.

در سینما چه فیلم هایی شما را جذب می کنند؟

از سن 12 تا 22 سالگی روزی دو بار به سینما می رفتم ولی حالا متأسفانه وقت چندانی برای این کار ندارم.

اما آخر چرا یک فرانسوی را برای کارگردانی « نام گل سرخ » انتخاب کرده اید؟

سه روز پس از انتشار کتاب در ایتالیا مارکو فرّه ری به من تلفن کرد و گفت: من از رمان تو خوشم آمده، خوشبخت می شوم اگر بتوانم از آن فیلمی بسازم اما باید امکان دخل و تصرف در متن را داشته باشم. سپس میکل آنجلو آنتونیونی پا پیش گذاشت، البته کارهای او همواره مورد پسند من بوده اما او نتوانست موانع حقوقی موجود بر سر راه را رفع کند. پس از آن چند نفر دیگر پیش آمدند و من به جایی رسیده بودم که کم کم داشتم به پیشنهاد تلویزیون ملی ایتالیا رضایت می دادم که ژان ژاک آنو پا پیش نهاد. چهار ما بعد از آن ما دوستان خوبی برای هم شده بودیم و من پیشنهاد او را پذیرفتم. در آن زمان، کتاب هنوز موفقیت بین المللی امروز را به دست نیاورده بود و من نمی بایست علاقه  ی خودم به رمان را فدای جریان مد روز می کردم.

شما در اجرا و ضبط فیلم هم همکاری داشتید؟

به طور مستقیم نه. از سه سال پیش سعی ام بر این بوده که به ژان ژاک آنو در هدایت جریان تحقیقاتش کمک کنم و کارمان این طور شروع شد که من مکان هایی را که به الهامات من نزدیک تر بودند، به او نشان می دادم و او هم خیلی روی قرون وسطی مطالعه می کرد به طوری که حالا او بیش از من از قرون وسطی چیز می داند.

شما روی موضوعات متفاوتی کار می کنید. این علاقه ی همه جانبه به دنیا از کجا به وجود شما راه یافته است؟

ارسطو استاد بی نظیر بیولوژی، تئوری تئاتر، زبانشناسی محض، منطق و زمین شناسی بود. دکارت عملاً ریاضیات، فلسفه، هندسه و ستاره شناسی می دانست و به سیاست هم علاقمند بود، هگل هم از همه این رشته ها آگاه بود و در آن ها فعالیت می کرد و فقط فیلسوفان احمق آکادمیک راغب هستند تا خود را در یک موضوع خاص محدود کنند. بزرگان همیشه همه فن حریف بوده اند و به خاطر همین است که من خودم را در این شراکت عالی درگیر کرده ام.

آیا شما هرگز به قدرت رایانه علاقه ای داشته اید؟

از دو سال پیش من با هفت رایانه مختلف کار کرده ام و مطالب متنوعی در مورد جریان پویای خلاقیت نوشته ام و این که تأثیرگذاری آن بر شیوه های نگارش پایان خواهد یافت، و همین طور درمورد سبک در کار که چگونه می توانیم سرعت خلاقیت ذهن را پشت سر بگذاریم بدون این که فراموش کنیم امکان تمامی این تصمیمات در نتیجه ی همین سرعت هستند که انجام می گیرند و البته همه مربوط به یک متن بسیار دقیق می شوند. این گونه است که من به رایانه توجه می کنم که چگونه می توان با این ماشین چیز نوشت: بله همین ماشین که حادثه ی تکنولوژیکی و معنوی قرن محسوب می شود و آزادی ذهن را به ارمغان می آورد. البته امر قضای حاجت هم به من در این کار کمک می کند چرا که انجام این عمل معمولاً در من به تعویق می افتد و من وقتی که نیاز به این کار دارم از لحظاتی که منتظرم تا دستگاه، متن تایپ شده را بیرون بفرستد استفاده می کنم. البته من این پدیده را نزد بسیاری از متعصبین امور انفورماتیک عنوان کرده ام، آن هم با این عنوان که یک فعل بیولوژیکی و روان شناسانه در آدمی موجود است که می تواند نوع بشر را دچار تکوین کند.

آیا برای یک کارشناس قرون وسطی آگاهی از علم نجوم هم جالب است؟

بله. این زمینه ای است که همیشه برایم جالب بوده است و در مقاله ای با عنوان « از آداب و رسوم اسرار تا ریشه های تاریخی شان » به آن پرداخته ام. من صاحب یک کتابخانه ی افسانه ای در فلسفه ی اسرار هستم و اگر شما مایل باشید می توانم فوراً خود شیطان را برایتان احضار کنم!

رمان بعدی تان کی به بازار می آید؟

این سئوال را فقط در حضور وکیل و اقرارنیوش و روان پزشکم پاسخ می دهم. نخستین کارم را نوشتم چون به نوشتن علاقمند بودم اما حالا به محض این که دو خط سیاه می کنم تا طرح رمان تازه ای را بریزم از خودم می پرسم آیا به خاطر علاقه ی درونی ام است یا برای رضایت ناشرانم؟ و این خود گویای این امر است که من روی ایده های بسیاری کار می کنم. ایده هایی که بتوانند متحمل ساختارهای گوناگونی بشوند که لزوماً هم روایی نیستند و به قدری وسیع اند که زمانی دراز از نئاندرتال تا هیروشیما را در بر می گیرند.

برگرفته از مجله Europeo مورخ 1986 28 gennaio

(این مصاحبه با ویرایشی متفاوت برای بار نخست در دوماهنامه ادبی شوکران، شماره هفدهم، سال سوم، دی تا بهمن 1383، تاریخ انتشار: اسفند ماه منتشر شده بود. این متن بازبینی شده ی همان مصاحبه است)

 

برچسب ها :

هم‌رسانی

نظر شما درباره این مطلب

نظرات کاربران