طلوع مربع سياه

از مجموعه ي «هنر پشت پرده آهنين»

قسمت 3

طلوع مربع سياه

به مناسبت صد و يکمين سال برگزاري نمايشگاه 0.10

نوشته ي فرزاد عظيم بيک

اولين  نقاشي مربع سياه که در نمايشگاه ارايه شد

 

 

قرار بود و هست تا در مجموعه‌ي «هنر پشت پرده آهنين» درباره  ي تاريخ و سرگذشت هنر در دوره حکومت شوروي در مرزهاي آن حرف بزنيم؛ اما براي درک بهتر از وضعيت سبک‌هاي هنري و حرکت‌هاي فرهنگي و سياسي، هنرمندان، آثار شاخص، منتقدان و به طور کل چارچوب تاريخي مورد بحث ما در اين مجموعه، لازم است که گاهي به پيش و پس از اين دوران، و خارج از مرزهايش سفر کنيم تا با پايه‌ها و ريشه‌ها، علل و فرجام برخي نحله‌ها و اشخاص آشنا شويم. از اين رو در اين يادداشت به سراغ نمايشگاهي رفتم که آينده‌ي هنرهاي تجسمي روسيه را اگر نگوييم براي هميشه، لااقل به مدت بيش از يک دهه دستخوش تغييراتي بنيادين نمود. نمايشگاهي که امسال صد و يک سال از برگزاري‌اش مي‌گذرد و نام دو هنرمند را در سرتاسر هنر مدرن بر سر زبان‌ها انداخت: کازيمير ماله‌ويچ و ولاديمير تاتلين.

پوستر نمايشگاه اثر ايوان پوني

 

19 دسامبر سال 1915 (29 آذر 1294) در شهر پتروگراد نمايشگاهي باز شد که شايد به توان گفت اولين قدم بزرگ و عمومي هنرمندان در نمايش هنر نوي روسيه و به طور کل پيش برد انتزاع‌گراييِ محض در هنرهاي تجسمي در آن نمايشگاه شکل گرفت. درنمايشگاه 0.10 که در ذيل آن عنوان، عنوان فرعي آخرين نمايشگاه نقاشي فوتوريست‌ها[i]آمده بود، در دفتر امور هنري در منطقه مارسووُپل[ii]در پتروگراد هنرمنداني آثار خود را به نمايش گذاشتند که زنگ‌هاي ظهور سبکي جديد در هنر روسيه و دنيا را به صدا درآوردند. صدايي که موجب حاشيه‌نشينيِ فوتوريسم روسي در نقاشي و طراحي و صد البته تغيير مسير، گسترش و قدرت گرفتن آن در شعر شد. البته اين به آن معنا نيست که فوتوريسم در هنرهاي تجسمي روسيه پس از اين نمايشگاه کنار گذاشته و فراموش شد، بلکه اين نمايشگاه موجب شد تا با قوت گرفتن سبک‌ها و شيوه‌هاي جديدتر، فوتوريسم به آن‌ها پيوسته، در آن حل شده و سنگ‌بناي «هنر جديد تمام روسي»[iii]گذارده شود. 

برشور نمايشگاه با عکسي اثر تاتلين

 

0.10 اولين جايي است که در آن سبک «سوپره‌ماتيسم»[iv] (و چندي پس از آن «ساختارگرايي»[v]) به نمايش درآمد. سبکي جديد، خالص و پيش رو که کازيمير ماله‌ويچ[vi]به عنوان پايه‌گذار آن نقشي بسيار مهم و مرکزي را در شکل‌گيري و گسترش هنر انتزاعي در روسيه و تمام اروپا ايفا کرد. کاري که او تحت همين عنوان –سوپره‌ماتيسم- در 1913 آغاز نمود، در اولين ايستگاه به همين نمايشگاه رسيد و در معرض ديد مخاطبين قرار گرفت. بسياري از مردم، منتقدان و هنرمندان با ديدن آثار ارائه شده، به خصوص کارهاي ماله‌ويچ و ولاديمير تاتلين، خود را درمقابل جهاني نو يافتند. دري گشوده به فضايي تازه که به اولين نقاط و حالت صفر آن اشاره دارد.

عنوان نمايشگاه از دو بخش 0 و 10 تشکيل شده بود، «0» نمادي بود از تفکر و تصور هنرمندان گروه که مي‌خواستند همه‌چيز را در جهان به اولين سطح آن، به پايين‌ترين لايه، به هيچ برسانند.  آنان مي‌خواستند تا همه هنرهاي تصويري را به خالص‌ترين، صريح‌ترين و پايه‌اي‌ترين مرحله‌اش برسانند. درخت، خانه، انسان و هر چيز ديدني و ناديدني را به صورت خط و اشکال ساده و اوليه‌ي هندسي ساده کنند. آنان معتقد بودند که با نابودي دنياي کهنه و مظاهر آن (علي‌الخصوص در کشورشان)، جامعه‌ي جديد به هنري جديد نياز دارد. اکنون که هرچيزي مفهومي نو يافته، يخ‌هاي سکوت جامعه در حال آب شدن است، گسترش آگاهي مردم و توده‌ها و نداي انقلاب پايه‌هاي نظام فرسوده‌ي تزاري را به لرزه درآورده و فرياد مدرنيسم و نوگرايي در روسيه طنين‌انداز شده، هنر نيز به اسلوب، موضوع و هدفي نو نياز دارد. تغيير در مفهوم و حدود هنر موجب تغيير در شکل و کارکرد آن نيز در اجتماع و هم‌چنين براي خود هنرمند خواهد شد. اين، نکته‌اي است که از نظر هنرمندان نوگرا دور نماند و در 0.10 طرح اوليه‌اي براي پاسخ به اين تغييرات را نمايان ساختند. «0» يک وضعيت است، يک موقعيت؛ جايي است که همه‌چيز از آن آغاز مي‌شود. هرچيزي در صفر به سطح اوليه‌اش رسيده، انرژي از دست رفته را بازيافته و مي‌تواند مجدداً به جريان افتاده و پويا شود. وراي صفر، وراي اين آرامش پيش از طوفان که بيشتر نيروهاي جامعه (چه در عوالم هنر و غير آن) درحال متمرکز شدن در صفوف نوين هستند، نيروهايي انباشته شده که منتظر کوچک ترين تلنگر براي آزاد شدن هستند.اين آزادسازي که با شوري انقلابي و عملکردي بنيادين همراه است، موجب شده تا شکل آن روز جهان تغيير کند و چشم‌اندازي از فردا نيز به دست دهد. هنر نوين روسي که با آهنگ انقلاب همگام شد، فرصتي را براي تجربه‌ي معاني و مفاهيم جديد، و درک پايه‌ها و ساختار جهاني نو را فراهم آورد که با قواعد و راه‌هاي دنياي کهنه و در حال زوال غيرقابل درک مي‌نمايد. عدد «10» هم به اين خاطر در عنوان حضور دارد چون در ابتدا قرار بود ده هنرمند در اين نمايشگاه شرکت کنند، که در نهايت تعدادشان به 14 نفر رسيد.

نمايي از سالن نمايشگاه  با مربع سياه اثر مالوويچ

از مهم‌ترين هنرمندان حاضر در نمايشگاه مي‌توان به اين افراد اشاره نمود:

کازيمير ماله‌ويچ: نقاش و نظريه‌پرداز هنر پيش رو که با ابداع سبک «سوپره‌ماتيسم» گامي مهم در تثبيت هنر انتزاعي برداشت. او در اين نمايشگاه براي اولين بار اولين تابلو از نمونه‌هاي «مربع سياه» را به نمايش گذاشت.

ولاديمير تاتلين[vii]: مجسمه‌ساز، معمار و نقاش که در سال 1913 شالوده‌ي سبک «ساختارگرايي» را ريخت. مهم‌ترين اثر او برج يادمان انترناسيونال سوم است.

ايوان پوني[viii]: نقاش و طراح آوانگارد که از همراهان ماله‌ويچ در گسترش سوپره‌ماتيسم بود. وي آثار بسياري نيز در سبک «کوبو-فوتوريسم[ix]» داشت.

اولگا روزانوا[x]: نقاش و طراح فوتوريست که در اين نمايشگاه آثاري در سبک سوپره‌ماتيسم و کوبو-فوتوريسم به نمايش گذاشت.

واسيلي کامنسکي[xi]: شاعر، نويسنده (از نويسندگان مهم سبک فوتوريسم روسي) و هنرمند مشهور که از دوستان نزديک داويد بورليوک بود.

کزنيا بگوسلاوسکايا[xii]: طراح دکور و صحنه، نقاش و شاعر. طراحي نمايشگاه 0.10 را با همکاري همسرش ايوان پوني و ماله‌ويچ انجام داد.

کاتولوگ نمايشگاه

ماله‌ويچ در يکي از اتاق‌هاي نمايشگاه جديدترين آثارش را به نمايش گذاشته است. آثاري عاري از هرگونه شباهت به دنياي قديم، ساده، جسورانه، عميق و ناب. در گوشه‌ي بالاي ديوار «مربع سياه»[xiii] جاي گرفته. سنگيني‌اش بر تمام سالن سايه افکنده، انگاري آن بالا نشسته و دارد به تمام آن چه که هنر در طي قرون تا امروز طي کرده، و آن چه از پسِ خودش خواهد آمد مي‌نگرد. اين اولين مربع سياهي است که ماله‌ويچ به نمايش مي‌گذارد و پس از آن سه بار ديگر نيز اين نقاشي را مي‌کشد. اولين اثر نقاشي که هيچ چيز را نمايش نمي‌دهد، هيچ روايتي ندارد، تهي است و در عين حال سرشار، از زندگي، از معنا و از نوگرايي. تلاش‌هاي بسياري تا آن زمان براي آزمودن هنر (علي‌الخصوص نقاشي و مجسمه‌سازي) در مسيرهايي نو صورت گرفته بود، از نقاشي‌ها و چيدمان‌هاي مارسل دوشان[xiv]تا آثار فوتوريست‌هاي ايتاليا، فُوويست‌ها و...، اما وجه تمايز نمايشگاه «0.10» و به طور خاص آثار ماله‌ويج با تمام آنان در اين نکته باشد که اين نقاشي‌ها و طراحي‌ها ديگر به طور مستقيم از چيزي حکايت نمي‌کنند، آن‌ها ديگر از موضوعي خبر نمي‌دهند بلکه خودشان موضوع حکايت هستند. اين است آن هنر ناب جديد که جهان بايد با آن مواجه شود. هر اثر خود جهاني است گشوده در مقابل مخاطب، بي‌آنکه براي حضور و يافتن وزن‌اش به دستاويزهاي قديمي چنگ بزند، خودش ريسمان است و چنگ و دست ياري کننده.

نمايشگاه «0.10» از اولين قدم‌هاي هنرمندان براي رسيدن به انتزاع محض و به پرواز درآوردن افکار تازه‌شان در فضاي هنرهاي تجسمي بوده و قطعاً يکي از مهم‌ترين ميراث جنبش‌هاي هنري مدرن تا به امروز بوده است. ميراثي که با رنگ و بويي از قصه درآميخته و فضايي را پديد آورد که کمتر نمونه‌ي مشابهي را مي‌توان برايش در تاريخ هنر تا پيش از عصر مدرن برايش ديد. هم زماني و هم کاري سه جريان اصلي و مهم هنر نوگراي روسيه يعني ساختارگرايي، فوتوريسم و سوپره‌ماتيسم به همراه حضور جنبش‌هاي زيرشاخه‌اي نظير رايونيسم[xv]، بدوي‌گرايي نوين[xvi]و کوبو-فوتوريسم[xvii]موجب شد تا ساختار و تشکيلاتي نوين از هنرمندان و متفکران را پديد آورد که از آخرين دهه‌ي قرن نوزدهم تا سال‌هاي 1930، زمين هنر روسيه را بارور ساخته و دوره‌اي درخشان را در تاريخ مدرنيته رقم زدند. ايشان هم گام با انقلاب بلشويکي در حال گسترش ظرفيت‌هاي جامعه‌ي آن زمان بودند، اما اين حرکت ديري نپاييد. تلفيق شيوه‌ي آوانگارد هنري و ادبي با مباني سياسي و عملگرايي انقلابيون اکتبر (به خصوص پس از استقرار قدرت جديد و تشکيل شوروي) و به خدمت درآوردن هنر براي انقلاب (که خواه ناخواه با محدود سازي روح بلندپروازنه‌ي هنرمندان آوانگارد و وابسته شدن به اعمال و دستورات حزبي همراه است) تنها عمري کوتاه داشت. مخالفت صريح حزب مرکزي با اين انواع هنر و پيدايش هنري حکومتي کاملاً برخلاف افکار آزاد انديشانه‌ و مترقي آنان، پاياني بر راه هنر ناب و پيش روي روسي بود، البته اين پايان هميشگي نبود و در طي سال‌هاي بعد بسياري هنرمندان و انديشمندان در زمينه‌هاي مختلف به کسب تجربيات آزاد و رها از قيود حزبي پرداختند.

بازسازي بخشي از نمايشگاه0.10

[i]The last Futurist Exhibition of Painting 0.10

[ii]Marsovo Pole, Petrograd

[iii]اصطلاح و ترکيبي که هنرمندان و انديشمندان پيشروي روسيه در سال‌هاي پيش از انقلاب تا 1930 بدنبال تحقق آن بودند. هنري که تماماً از ريشه‌هاي هنر روسيه برآمده باشد اما نگاهي آينده‌نگر و جهان‌وطني داشته باشد.

[iv]Suprematism

[v]Constructivism

[vi]Kazimir Malevich 1878-1953

[vii]Vladimir Tatlin 1885-1953

[viii]Ivan Puni 1894-1956

[ix]Cubo-Futurism

[x]Olga Rozanova 1886-1918

[xi] Vasily Kamensky 1884-1961

[xii]Kseniya Boguslavskaya 1892-1972

 

[xiii]The Black Square

[xiv]Marcel Duchamp

[xv]Rayonism تابشگري

[xvii]Cub-Futurism

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست منابع:

 

کرامر، هيلتون؛ عصر آوانگارد؛ ترجمه پرتو اشراق؛ چاپ اول، تهران: انتشارات ناهيد

تروتسکي، لئون؛ هنر و انقلاب؛ ترجمه رضا مرادي اسپيلي؛ چاپ اول، نشر ديگر

http://www.artic.edu/aic/resources/resource/3031

https://monoskop.org/0.10#Publications

https://en.wikipedia.org/wiki/0,10_Exhibition

Foundation Beyeler media release for In Search of 0.10- The Last Futurist Exhibition of Painting, October 2015 to January 2016, Riehen, Switzerland 

برچسب ها :

هم‌رسانی

نظر شما درباره این مطلب

نظرات کاربران